سهم سنگین «فرسوده‌ها» در مصرف بنزین کشور

مصرف بنزین در ایران طی سال‌های اخیر به یکی از مسائل مهم حوزه انرژی تبدیل شده است. افزایش تقاضای سوخت، رشد تعداد وسایل نقلیه و هزینه‌های ناشی از تأمین بنزین، بخشی از چالش‌هایی است که کشور با آن مواجه است. در این میان، کیفیت و عمر ناوگان حمل‌ونقل نیز نقش مهمی در میزان مصرف دارد؛ چرا که خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده به دلیل افت راندمان، استهلاک قطعات، تنظیم نبودن موتور و برخوردار نبودن از فناوری‌های جدید، معمولا سوخت بیشتری نسبت به وسایل نقلیه جدید مصرف می‌کنند.

البته افزایش مصرف سوخت تنها به فرسودگی ناوگان مربوط نیست و عواملی مانند کیفیت سوخت، شرایط تردد، الگوی رانندگی و مصرف بالای برخی خودروهای تولید داخل نیز در این زمینه اثرگذارند. با این حال، ناوگان فرسوده یکی از مهم‌ترین کانون‌های اتلاف انرژی در بخش حمل‌ونقل به شمار می‌رود.

بر اساس آمارهای موجود، سالانه حدود ۴۹.۳ میلیارد لیتر بنزین در کشور مصرف می‌شود که با میانگین مصرف روزانه حدود ۱۳۵ میلیون لیتر برابری می‌کند. در این میان، خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده سهم قابل توجهی از مصرف را به خود اختصاص داده‌اند.

در بخش خودروهای سواری، بیش از دو میلیون و ۶۰۰ هزار دستگاه خودروی فرسوده با پیمایش سالانه حدود ۲۰ هزار کیلومتر، به طور متوسط در هر ۱۰۰ کیلومتر ۱۶ لیتر بنزین مصرف می‌کنند. بر این اساس، مصرف سالانه این خودروها به حدود ۸.۳ میلیارد لیتر می‌رسد.

وضعیت در بخش موتورسیکلت‌ها نیز قابل توجه است. بیش از ۱۱ میلیون موتورسیکلت فرسوده با پیمایش متوسط سالانه ۱۵ هزار کیلومتر و مصرف هفت لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر، سالانه حدود ۱۲ میلیارد لیتر بنزین مصرف می‌کنند. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بر اساس برآوردهای موجود، میزان آلایندگی یک موتورسیکلت کاربراتوری می‌تواند معادل آلایندگی هفت خودروی سواری باشد.

اولویت با خودروهای قدیمی

محمدصادق حاتمی، مدیر ستاد نوسازی ناوگان و اسقاط خودرو، اخیرا اعلام کرده است که حدود یک میلیون و ۹۰۰ هزار خودروی سواری فرسوده، نزدیک به ۷۰۰ هزار وانت فرسوده و ۱۶ هزار دستگاه کامیون کشنده با سن بالای ۵۰ سال در کشور وجود دارد که در اولویت نوسازی قرار دارند. در بخش موتورسیکلت نیز برآوردها از وجود پنج تا هشت میلیون دستگاه فرسوده حکایت دارد.

به گفته حاتمی، مصرف سوخت حدود ۱۴ میلیون وسیله نقلیه فرسوده، معادل حدود یک‌ونیم برابر ناترازی روزانه بنزین کشور است. این مقایسه نشان می‌دهد که سیاست اسقاط و جایگزینی ناوگان فرسوده می‌تواند در مدیریت مصرف سوخت نقش قابل توجهی داشته باشد.

برآوردهای ارائه‌شده از سوی این مقام مسئول نشان می‌دهد که با نوسازی تنها یک میلیون خودروی سواری فرسوده، امکان کاهش سالانه حدود ۱.۲ میلیارد لیتر مصرف بنزین وجود دارد. همچنین اگر چهار میلیون موتورسیکلت فرسوده از چرخه تردد خارج و با موتورسیکلت‌های جدید، کم‌مصرف یا برقی جایگزین شوند، حدود ۲.۱ میلیارد لیتر صرفه‌جویی سالانه در مصرف سوخت حاصل خواهد شد.

بر همین اساس، نوسازی هدفمند پنج میلیون دستگاه وسیله نقلیه فرسوده می‌تواند در مجموع حدود ۳.۳ میلیارد لیتر صرفه‌جویی سالانه در مصرف بنزین ایجاد کند؛ رقمی که نشان می‌دهد سیاست نوسازی ناوگان، صرفا یک برنامه مرتبط با صنعت خودرو یا حمل‌ونقل نیست و می‌تواند بخشی از راهکار مدیریت ناترازی انرژی باشد.

تجربه اسقاط در سه سال اخیر

روند اسقاط خودرو نیز در سال‌های اخیر با تغییراتی همراه بوده است. طبق اعلام ستاد نوسازی ناوگان و اسقاط خودرو، طی دو دهه گذشته در مجموع حدود دو میلیون و ۶۷۰ هزار دستگاه خودرو اسقاط شده است. در سه سال اخیر نیز حدود ۶۸۰ هزار دستگاه خودرو از چرخه تردد خارج شده‌اند؛ یعنی حدود یک‌چهارم کل خودروهای اسقاط‌شده طی ۲۰ سال گذشته در همین دوره سه‌ساله اسقاط شده‌اند.

به گفته حاتمی، این میزان اسقاط علاوه بر صرفه‌جویی نزدیک به دو میلیارد لیتر سوخت، موجب بازگشت حدود ۴۴۰ هزار تن مواد اولیه شامل فولاد، مس، آلومینیوم، لاستیک و پلاستیک به چرخه تولید شده است. ارزش اقتصادی حاصل از صرفه‌جویی سوخت و بازیافت این مواد نیز بیش از ۲۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.

این ارقام نشان می‌دهد که اسقاط خودروهای فرسوده تنها به معنای خروج یک وسیله نقلیه قدیمی از خیابان نیست، بلکه می‌تواند همزمان در کاهش مصرف انرژی، تأمین مواد اولیه صنایع، کاهش هزینه‌های اقتصادی و کاهش آلایندگی نقش داشته باشد.

نوسازی؛ پروژه‌ای فراتر از صنعت خودرو

در شرایطی که کشور با رشد مصرف بنزین و ناترازی در تأمین سوخت مواجه است، توجه به ظرفیت‌های موجود برای کاهش مصرف اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. نوسازی خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده یکی از اقداماتی است که می‌تواند بدون افزایش تولید یا واردات سوخت، بخشی از مصرف اضافی را حذف کند.

البته موفقیت این سیاست به عواملی مانند تأمین منابع مالی، ایجاد مشوق‌های اقتصادی برای مالکان، تسهیل فرآیند اسقاط، افزایش ظرفیت تولید یا واردات خودروهای کم‌مصرف و برقی و ایجاد زیرساخت‌های لازم وابسته است. بدون فراهم شدن این الزامات، خروج خودروهای فرسوده از چرخه تردد و جایگزینی آنها با ناوگان جدید با سرعت مورد نیاز انجام نخواهد شد.

از سوی دیگر، نوسازی ناوگان می‌تواند آثار زیست‌محیطی قابل توجهی نیز داشته باشد. کاهش مصرف سوخت به معنای کاهش انتشار آلاینده‌هاست و جایگزینی موتورسیکلت‌های کاربراتوری و پرمصرف با مدل‌های جدیدتر می‌تواند به کاهش آلودگی هوا، به‌ویژه در کلان‌شهرها، کمک کند.

به این ترتیب، مسئله خودروهای فرسوده را نمی‌توان صرفا موضوعی مربوط به صنعت خودرو یا حمل‌ونقل دانست. حجم بالای مصرف سوخت این وسایل و آثار آنها بر آلودگی هوا، هزینه‌های خانوار، ایمنی تردد و منابع انرژی، ضرورت نگاه ملی به برنامه نوسازی را افزایش داده است.

در نهایت، نوسازی هدفمند ناوگان فرسوده می‌تواند همزمان چند هدف را دنبال کند: کاهش مصرف بنزین، کمک به مدیریت ناترازی سوخت، کاهش هزینه تأمین انرژی، بهبود کیفیت هوا، افزایش ایمنی و بازگشت مواد قابل بازیافت به چرخه تولید. از این منظر، تسریع در اسقاط و جایگزینی خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده، یکی از محورهای قابل توجه سیاست‌گذاری برای افزایش بهره‌وری انرژی در کشور است.

منبع خبر: جمهور